|  | |
Badania przesiewowe noworodków |  |
BADANIA GENETYCZNE W PROGRAMIE BADAŃ PRZESIEWOWYCH NOWORODKÓW W KIERUNKU MUKOWISCYDOZY
W POLSCE.
NZOZ Genomed wykonuje badania genetyczne
w ramach Programu
Badań Przesiewowych Noworodków
w kierunku mukowiscydozy
na zlecenie Instytutu Matki i Dziecka.
Program został zatwierdzony
przez Ministerstwo Zdrowia
w ramach polityki zdrowotnej
w latach 2009-2014.
Poniżej przedstawiamy
informacje dotyczące zarówno badań
genetycznych wykonywanych w ramach Programu, jak również
podstawowe informacje dotyczące samej choroby - mukowiscydozy.
W przypadku dodatkowych
pytań i odpowiedzi, które chcieliby Państwo znaleźć na naszej
stronie prosimy o kontakt e-mailowy: diagnostyka@genomed.pl
lub telefoniczny: 022 644 60 19.
Serdecznie zapraszamy!!!
PODSTAWOWE INFORMACJE:
Kiedy wykonywane jest genetyczne badanie
przesiewowe noworodków w kierunku mukowiscydozy?
Genetyczne badania
przesiewowe są wykonywane u noworodków, u których otrzymano
nieprawidłowy wynik badania biochemicznego IRT (IRT = immunoreaktywny
trypsynogen). Uzyskanie nieprawidłowego wyniku IRT nie oznacza wykrycia
choroby u dziecka. Zgodnie z danymi literaturowymi jedynie u 2-10% noworodków
z nieprawidłowym wynikiem IRT po wykonaniu badania genetycznego
stwierdza się mukowiscydozę.
Należy również pamiętać,
iż u noworodków, u których wystąpiła niedrożność smółkowa,
nawet przy prawidłowym wyniku badania biochemicznego IRT, istnieje
bezwzględna konieczność wykonania badania genetycznego w kierunku
mutacji w genie CFTR.
Jaki jest zakres badań genetycznych w kierunku mukowiscydozy w Programie Przesiewowym w Polsce?
Obecnie wykonywane
w NZOZ Genomed badanie genetyczne obejmuje zestaw mutacji genu CFTR
najczęściej występujących w Polsce. Zestaw ten jest zgodny z rekomendacjami
Polskiego Towarzystwa Mukowiscydozy.
Obejmuje następujące
mutacje:
| F508del |
dele2,3(21kb) |
3849+10kbC>T |
R334W |
| R347P |
1717-1G>A |
G542X |
G551D |
| R553X |
2184insA |
2143delT |
2183AA>G |
| K710X |
3272-26A>G |
W1282X |
N1303K |
Ponieważ do wykonania badania stosowana jest metoda sekwencjonowania - możliwe jest
również wykrycie mutacji rzadko występujących w genie CFTR (<0.5%)
lub mutacji nowych, wcześniej nie wykrytych u pacjentów z mukowiscydozą
na świecie.
Czy badanie genetyczne
wykonywane w ramach programu przesiewowego noworodków w kierunku mukowiscydozy
może wykluczyć lub potwierdzić chorobę u dziecka?
Badanie genetyczne wykonywane w Polsce w ramach przesiewu noworodkowego umożliwia
wykrycie ponad 500 znanych mutacji (z 1600) genu CFTR. Za pomocą
zastosowanego panelu diagnostycznego identyfikowanych jest 77% mutacji
występujących w Polsce. Oznacza to, iż u około 59% pacjentów z
mukowiscydozą wykryte zostaną mutacje w obu kopiach genu, u 35% pacjentów
mutacja zostanie wykryta tylko w jednej kopii genu i wskazane będzie
dalsze rozszerzenie badania genu CFTR. U 6% pacjentów badanie
nie wykryje żadnej mutacji (pomimo, że de facto występują
u pacjenta). Dlatego też na wyniku przygotowywanym przez NZOZ GENOMED
znajduje się adnotacja: "Wynik badania nie potwierdza, ale i nie
wyklucza możliwości rozpoznania mukowiscydozy w przypadku wystąpienia
klinicznych objawów choroby". U dzieci, u których w najbliższych
latach będą występowały objawy charakterystyczne dla CF, pomimo
prawidłowego wyniku badania (tj. brak mutacji lub mutacja wykryta tylko
w jednej kopii genu) należy wykonać dalszą - uzupełniającą -diagnostykę
genu CFTR.
Co to jest mukowiscydoza? Jak jest dziedziczona?
Mukowiscydoza (CF, ang. Cystic Fibrosis) jest chorobą genetyczną, powodowaną mutacjami (defektami,
błędami) w obrębie genu CFTR. Jest jedną z najczęstszych
chorób dziedziczonych w sposób autosomalny recesywny wśród rasy
białej. Częstość CF w Europie wynosi 1/2500 żywo urodzonych, a
w związku z tym nosicielem genu z defektem genetycznym jest co 25-ta
osoba.
Czy mutacje genu CFTR odpowiedzialne są tylko za mukowiscydozę?
Początkowo kojarzono mutacje genu CFTR z klinicznymi objawami mukowiscydozy. Obecnie
wiadomo, iż istnieje cała grupa chorób związanych z mutacjami w
genie CFTR, tzw. CFTR-opatii lub chorób CFTR-zależnych. W
2000 roku światowa Organizacja Zdrowia ogłosiła oficjalnie listę
chorób CFTR zależnych:
- Klasyczna postać CF z niewydolnoscią zewnątrzwydzielniczą trzustki
- Klasyczna postać CF z wydolnoscią zewnątrzwydzielniczą trzustki
- Atypowe postaci CF
- Noworodkowa hypertrypsynogenemia
- Izolowana postać azoospermii obstrukcyjnej
- Przewlekłe zapalenie trzustki
- Aspergillosa oskrzelowo-plucna
- Rozstrzenie oskrzeli
- Stwardniajace zapalenie dróg zółciowych
Co oznacza termin "dziedziczenie autosomalne recesywne"?
U człowieka występuje 46 chromosomów: 44 chromosomy autosomalne (22 odziedziczone od matki
i 22 odziedziczone od ojca), na których zawarte są wszystkie informacje
dotyczące funkcjonowania organizmu niezależnie od płci oraz 2 chromosomy
płci (posiadanie dwóch chromosomów X, tj. XX warunkuje płeć
żeńską, natomiast płeć męska występuje w układzie XY).
Gen CFTR znajduje się na jednym z chromosomów autosomalnych (chromosom 7) - stąd
"dziedziczenie autosomalne". Termin "recesywne" oznacza natomiast,
iż choroba występuje wtedy, gdy dziecko odziedziczy od obojga rodziców
kopie genu z defektem genetycznym.
Np. dziecko chorujące na mukowiscydozę o genotype F508del/G542X odziedziczyło od jednego
z rodziców kopię genu CFTR z mutacją F508del, a od drugiego
kopię genu CFTR z mutacją G542X. O rodzicach w takim przypadku
mówimy, iż są nosicielami mutacji, którzy nie wykazują objawów
klinicznych choroby. Dzieje się tak dlatego, że ilość białka CFTR,
jaka jest produkowana przez prawidłową kopię genu, jest wystarczająca dla prawidłowego działania
komórek i samego organizmu.
Para rodziców będących
nosicielami, może mieć z prawdopodobieństwem 25% dziecko chorujące
na CF. Prawdopodobieństwo to jest stałe i niezmienne przy każdych
kolejnych ciążach. Należy również pamiętać, że istnieje 50% szansa, iż dziecko takiej
pary będzie również nosicielem genu z defektem genetycznym, a
tym samym będzie miało w przyszłości podwyższone ryzyko posiadania
dziecka chorego na CF.
Jaką funkcję pełni gen CFTR?
Gen CFTR zawiera informację o białku CFTR. Białko CFTR jest kanałem chlorkowym
biorącym udział w transporcie jonowym w komórkach nabłonkowych.
Wynikiem mutacji genu CFTR jest brak lub obniżenie poziomu produkcji białka CFTR, lub produkcja
białka o nieprawidłowym działaniu.
Dlaczego diagnostyka genetyczna mukowiscydozy jest trudna?
Diagnostyka genetyczna jest w tym przypadku trudniejsza niż w przypadku niektórych innych
chorób genetycznych (np. deficyt alfa 1- antytrypsyny, niedosłuch
typu DFNB1, mukopolisacharydoza typu 6) ze względu na:
- wielkość genu
Gen CFTR jest jednym z największych genów człowieka (zbudowany jest z 310 000 par
zasad!). Część tego obszaru zajmuje region kodujący białko, który
składa się z 27 fragmentów (tzw. eksonów), pozostały obszar to
regiony niekodujące - tzw. introny.
- liczbę mutacji
Obecnie znanych jest
ponad 1600 mutacji genu CFTR. Dodatkowy problem stanowi fakt,
iż wciąż pojawiają się doniesienia o identyfikacji nowych mutacji
(defektów) u pacjentów z mukowiscydozą i niestety nie zawsze są
to mutacje umożliwiające ich jednoznaczną interpretację i odpowiedź
na pytanie dot. ich znaczenia dla funkcjonowania białka.
Dlaczego potrzebna jest porada genetyczna?
Porada genetyczna stanowi
okazję do zadania lekarzowi wszelkich pytań dotyczących przyczyny
pojawienia się mukowiscydozy. Lekarz genetyk przekazuje pacjentowi
wiedzę dotyczącą sposobu dziedziczenia, ryzyka pojawienia się kolejnego
dziecka obciążonego chorobą, możliwości pojawienia się choroby u potomstwa innych członków rodziny, a także informacji
dotyczących znaczenia wykrytych mutacji dla funkcjonowania organizmu,
przebiegu choroby i możliwości terapeutycznych. Lekarz ze specjalizacją
z genetyki klinicznej bierze udział w procesie diagnostycznym pacjenta
i jego rodziny.
Ośrodki zajmujące się diagnostyką kliniczną noworodków z nieprawidłowym wynikiem badania przesiewowego
- Dr Katarzyna Zybert
Klinika Pediatrii, Poradnia Mukowiscydozy i Chorób Płuc
Instytut Matki i Dziecka
ul. Kasprzaka 17A
01-211 Warszawa
tel: 22-327-7231
- Dr Maria Trawińska
Poradnia Mukowiscydozy
SZOZ nad Matką i Dzieckiem
ul. Polanki 119
80-308 Gdańsk
tel: 58-554-3165
- Prof. Halina Woś
Klinika Pediatrii
Śląski Uniwersytet Medyczny Górnośląskiego Centrum Zdrowia Dziecka
ul. Medyków 16
40-752 Katowice
tel: 32-207-1700
- Dr Zuzanna Kurtyka
Wojewódzki Specjalistyczny Szpital Dziecięcy im. Świętego Ludwika
ul.Strzelecka 2
31-503 Kraków
tel: 12-619-8634
- Dr Teresa Ruszczyk-Bilecka
Wojewódzki Szpital Specjalistyczny im. Mikołaja Kopernika
ul. Pabianicka 62
93-513 Łódź
tel: 42-6895875 (poradnia, środy)
tel: 42-689-5975 (oddział)
- Prof. dr hab. Jarosław Walkowiak
dr Aleksandra Lisowska
I Katedra Pediatrii
Klinika Gastroenterologii Dziecięcej i Chorób Metabolicznych
ul. Szpitalna 27/33
60-572 Poznań
tel: 61-849-1580
- Dr Iwona Ostrowska
Klinika Pediatrii, Endokrynologii, Diabetologii, Chorób Metabolicznych i Kardiologii Wieku Rozwojowego
Samodzielny Szpital Kliniczny nr 1 im. Prof. Tadeusza Sokołowskiego PAM
ul. Unii Lubelskiej 1
71-252 Szczecin
tel: 91-425-3168 (pielęgniarka)
tel: 91-425-3176 (pokój lekarski)
- Dr Janina Pawłowicz
Poradnia Alergologiczno-Pulmonologiczna
ul. Krasińskiego 29
50-450 Wrocław
tel: 501-013-245
|
|
|
